الفبای آپشن؛ راهنمای ساده ورود به دنیای اختیار معامله

فرض کنید سهمی را زیر نظر دارید و فکر می‌کنید طی دو ماه آینده رشد خواهد کرد.

یک راه این است که خود سهم را بخرید.

اما راه دیگری هم وجود دارد؛ می‌توانید مبلغ بسیار کمتری پرداخت کنید و حق خرید آن سهم در آینده با یک قیمت مشخص را به دست آورید.

به این قرارداد «اختیار خرید» گفته می‌شود و فقط یکی از ابزارهای دنیای بزرگ اختیار معامله یا Option است.

آپشن یکی از جذاب‌ترین ابزارهای بازار سرمایه است؛ چون می‌توان با آن از رشد قیمت، کاهش قیمت، نوسان و حتی گذشت زمان استراتژی ساخت.

اما همین انعطاف بالا باعث شده اختیار معامله یکی از ابزارهایی باشد که بدون شناخت کافی می‌تواند بسیار پرریسک باشد.

پس قبل از فکر کردن به استراتژی‌های پیچیده، باید الفبای آن را یاد بگیریم.

اختیار معامله قراردادی است که به خریدار حق انجام یک معامله در آینده را می‌دهد، بدون اینکه الزاماً مجبور به انجام آن باشد.

دو نوع اصلی اختیار معامله داریم:

اختیار خرید یا Call Option

و

اختیار فروش یا Put Option

نکته مهم در همین کلمه «اختیار» قرار دارد.

خریدار قرارداد یک حق به دست می‌آورد؛ اما فروشنده قرارداد در صورت تحقق شرایط قرارداد، تعهد ایجاد می‌کند.

به همین دلیل ریسک خریدار و فروشنده آپشن یکسان نیست.

فرض کنید قیمت یک سهم امروز ۱۰ هزار تومان است.

شما انتظار دارید قیمت سهم طی چند ماه آینده رشد کند.

قراردادی وجود دارد که به شما اجازه می‌دهد در تاریخ مشخصی سهم را با قیمت ۱۱ هزار تومان خریداری کنید.

برای به دست آوردن این حق مثلاً ۷۰۰ تومان پرداخت می‌کنید.

این ۷۰۰ تومان قیمت قرارداد یا Premium است.

حالا دو سناریو را تصور کنیم.

اگر در سررسید قیمت سهم به ۱۵ هزار تومان رسیده باشد، حق خرید سهم با قیمت ۱۱ هزار تومان ارزشمند شده است.

اما اگر قیمت سهم به ۹ هزار تومان کاهش پیدا کرده باشد، خرید آن با قیمت ۱۱ هزار تومان منطقی نیست.

در این حالت خریدار می‌تواند از حق خود استفاده نکند.

زیان او در ساده‌ترین حالت به مبلغی محدود می‌شود که بابت خرید اختیار پرداخت کرده است.

اختیار فروش تقریباً تصویر معکوس اختیار خرید است.

Put به خریدار حق می‌دهد دارایی موردنظر را در شرایط تعیین‌شده قرارداد با قیمت مشخصی بفروشد.

به همین دلیل اختیار فروش می‌تواند در سناریوهای نزولی یا برای طراحی استراتژی‌های پوشش ریسک مورد استفاده قرار گیرد.

فرض کنید سهمی در اختیار دارید و نگران کاهش شدید قیمت آن هستید.

در برخی استراتژی‌ها می‌توان با خرید Put، برای کاهش قیمت سهم نوعی پوشش ریسک ایجاد کرد.

به همین دلیل آپشن فقط ابزار سفته‌بازی نیست؛ در بازارهای مالی یکی از کاربردهای اصلی آن مدیریت ریسک است.

۱. دارایی پایه

دارایی‌ای که قرارداد اختیار معامله روی آن تعریف شده است.

در بازار سرمایه این دارایی می‌تواند برای مثال یک سهم یا ابزار مالی دیگر باشد.

قیمت قرارداد اختیار معامله تا حد زیادی از رفتار همین دارایی پایه تأثیر می‌گیرد.

۲. قیمت اعمال

Strike Price قیمتی است که حق خرید یا فروش در قرارداد بر اساس آن تعریف شده است.

برای مثال:

قیمت سهم: ۱۲,۰۰۰ تومان
قیمت اعمال Call: ۱۰,۰۰۰ تومان

یعنی دارنده قرارداد، طبق شرایط قرارداد، حق خرید با قیمت اعمال ۱۰ هزار تومان را در اختیار دارد.

۳. تاریخ سررسید

قرارداد اختیار معامله دائمی نیست.

هر قرارداد تاریخ مشخصی دارد و با رسیدن به سررسید، عمر آن به پایان می‌رسد.

این ویژگی تفاوت بسیار مهمی میان سهم و آپشن ایجاد می‌کند.

اگر سهم بخرید، صرف گذشت زمان باعث از بین رفتن سهم شما نمی‌شود.

اما آپشن عمر محدود دارد.

۴. پرمیوم

مبلغی که برای خرید اختیار معامله پرداخت می‌کنید Premium یا قیمت اختیار نام دارد.

همین عدد یکی از مهم‌ترین متغیرهای معامله است.

ارزان بودن ظاهری یک آپشن الزاماً به معنای ارزنده بودن آن نیست.

ITM، ATM و OTM یعنی چه؟

در ادبیات آپشن دائماً با سه عبارت مواجه خواهید شد.

ITM یا In The Money یعنی قرارداد دارای ارزش ذاتی است.

ATM یا At The Money یعنی قیمت دارایی پایه تقریباً نزدیک قیمت اعمال است.

OTM یا Out of The Money یعنی قرارداد در حال حاضر ارزش ذاتی ندارد.

برای یک Call، اگر قیمت سهم بالاتر از قیمت اعمال باشد، قرارداد می‌تواند ITM باشد.

برای Put جهت رابطه برعکس می‌شود.

درک همین سه مفهوم کمک زیادی به فهم قیمت‌گذاری قراردادها می‌کند.

فرض کنید برای خرید تعداد مشخصی سهم به ۱۰۰ میلیون تومان سرمایه نیاز دارید.

ممکن است قراردادی مرتبط با همان سهم را با مبلغ بسیار کمتری خریداری کنید.

اگر قیمت دارایی پایه مطابق انتظار شما حرکت کند، درصد تغییر ارزش آپشن می‌تواند بسیار بیشتر از درصد تغییر خود سهم باشد.

به این ویژگی اهرم مالی گفته می‌شود.

اهرم همان چیزی است که آپشن را جذاب می‌کند و در عین حال می‌تواند خطرناک باشد.

زیرا همان‌طور که سود می‌تواند با سرعت بیشتری افزایش پیدا کند، زیان نیز می‌تواند بسیار سریع اتفاق بیفتد.

در برخی قراردادها حتی ممکن است خریدار تمام مبلغ پرداخت‌شده بابت اختیار را از دست بدهد.

این یکی از مهم‌ترین درس‌های آپشن است.

در معاملات عادی سهم، اگر جهت حرکت قیمت را درست پیش‌بینی کنید، احتمالاً بخش اصلی تحلیل را درست انجام داده‌اید.

اما در آپشن فقط جهت مهم نیست.

فرض کنید به‌درستی پیش‌بینی کرده‌اید سهم رشد می‌کند.

سهم نیز رشد می‌کند.

اما اختیار خرید شما همچنان سود قابل‌توجهی نمی‌دهد.

چرا؟

چون قیمت آپشن علاوه بر قیمت سهم، تحت تأثیر عوامل دیگری نیز قرار دارد؛ از جمله:

زمان باقی‌مانده تا سررسید، فاصله قیمت اعمال با قیمت سهم و میزان نوسان مورد انتظار بازار.

بنابراین در آپشن ممکن است جهت بازار را درست تشخیص دهید اما قرارداد نامناسبی انتخاب کرده باشید.

آپشن یک تاریخ انقضا دارد.

هر روزی که می‌گذرد، بخشی از فرصت زمانی قرارداد از بین می‌رود.

به کاهش ارزش ناشی از گذشت زمان Time Decay گفته می‌شود.

این موضوع خصوصاً نزدیک سررسید اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

فرض کنید اختیار خریدی تهیه کرده‌اید و انتظار رشد سهم را دارید.

اگر سهم برای مدت زیادی درجا بزند، حتی بدون کاهش قیمت سهم ممکن است ارزش زمانی قرارداد کاهش پیدا کند.

یعنی در بازار آپشن، گاهی «حرکت نکردن» نیز می‌تواند برای خریدار هزینه داشته باشد.

قیمت یک آپشن را به زبان ساده می‌توان به دو بخش تقسیم کرد:

ارزش ذاتی + ارزش زمانی

ارزش ذاتی همان منفعتی است که قرارداد بر اساس قیمت فعلی دارایی پایه دارد.

بخش دیگر مربوط به فرصتی است که تا سررسید باقی مانده است.

هرچه زمان بیشتری باقی مانده باشد، فرصت بیشتری برای حرکت قیمت وجود دارد و این موضوع می‌تواند روی ارزش قرارداد تأثیر بگذارد.

با نزدیک‌شدن به سررسید، این فرصت کمتر می‌شود.

فرض کنید اختیار خریدی با این مشخصات داریم:

قیمت اعمال: ۱۰,۰۰۰ تومان
قیمت خرید اختیار: ۱,۰۰۰ تومان

اگر در سررسید قیمت سهم ۱۴,۰۰۰ تومان باشد، ارزش ناشی از اختلاف قیمت سهم و قیمت اعمال برابر ۴,۰۰۰ تومان است.

اما شما قبلاً ۱,۰۰۰ تومان برای قرارداد پرداخت کرده‌اید.

بنابراین در یک مدل ساده:

سود = ۱۴,۰۰۰ − ۱۰,۰۰۰ − ۱,۰۰۰ = ۳,۰۰۰ تومان

نقطه سربه‌سر نیز برابر است با:

قیمت اعمال + پرمیوم

یعنی در این مثال:

۱۱,۰۰۰ تومان

البته محاسبات واقعی معاملات باید بر اساس مشخصات قرارداد، اندازه قرارداد، هزینه‌ها و سازوکار اعمال انجام شود.

این موضوع بسیار مهم است.

خریدار یک اختیار معمولاً ابتدا مبلغ Premium را پرداخت می‌کند.

اما فروشنده قرارداد در مقابل این مبلغ، تعهدی بر عهده می‌گیرد.

در برخی موقعیت‌های فروش اختیار، میزان ریسک می‌تواند بسیار بیشتر از مبلغ پرمیومی باشد که فروشنده دریافت کرده است.

به همین دلیل ورود به موقعیت‌های فروش آپشن بدون شناخت کامل تعهدات قرارداد، وجه تضمین و سناریوهای زیان می‌تواند بسیار خطرناک باشد.

برای شروع یادگیری آپشن بهتر است ابتدا کاملاً تفاوت خرید اختیار و فروش اختیار را درک کنید.

قبل از انتخاب یک قرارداد، تنها نپرسید «سهم بالا می‌رود یا پایین؟»

سه سؤال مهم‌تر وجود دارد:

به کدام سمت؟
انتظار صعود دارید یا نزول؟

تا چه زمانی؟
این حرکت را در چند روز یا چند ماه آینده انتظار دارید؟

به چه اندازه؟
آیا انتظار یک حرکت کوچک دارید یا تغییر قیمت قابل‌توجه؟

پاسخ این سه سؤال می‌تواند تعیین کند چه سررسید و چه قیمت اعمالی با سناریوی شما سازگارتر است.

یکی از خطرناک‌ترین تصورات این است:

«آپشن ارزان است، پس ریسک کمی دارد.»

فرض کنید قراردادی فقط ۲۰۰ تومان قیمت دارد.

ممکن است در نگاه اول بسیار ارزان به نظر برسد، اما اگر احتمال رسیدن آن به محدوده سودآوری بسیار پایین باشد یا تنها چند روز تا سررسید باقی مانده باشد، همین قرارداد ظاهراً ارزان می‌تواند بخش زیادی از ارزش خود را خیلی سریع از دست بدهد.

در آپشن باید به جای قیمت اسمی قرارداد، سناریوی سود و زیان را بررسی کنید.

اختیار معامله ابزار فوق‌العاده قدرتمندی است؛ اما قبل از استفاده از آن باید مفاهیم دارایی پایه، قیمت اعمال، سررسید، پرمیوم، نقطه سربه‌سر، ارزش ذاتی، ارزش زمانی و ریسک موقعیت‌های خرید و فروش را درک کنید.

اگر هنوز این مفاهیم برای شما کاملاً شفاف نیستند، عجله‌ای برای معامله واقعی وجود ندارد.

بازار آپشن جایی است که دانستن جهت بازار به‌تنهایی کافی نیست.

باید جهت، زمان و اندازه حرکت را هم در نظر بگیرید.

آپشن را می‌توان در یک جمله این‌طور تعریف کرد:

ابزاری که به شما امکان می‌دهد روی سناریوهای مختلف آینده، قرارداد طراحی کنید.

اختیار خرید برای سناریوهای صعودی، اختیار فروش برای سناریوهای نزولی یا پوشش ریسک و ترکیب قراردادها برای ساخت استراتژی‌های پیچیده‌تر به کار می‌رود.

اما قبل از رسیدن به استراتژی‌هایی مثل Covered Call، Protective Put یا Spreadها، باید همین الفبا کاملاً جا بیفتد.

در درس بعدی آپشن می‌توانیم وارد مهم‌ترین بخش ماجرا شویم:

چه چیزی باعث می‌شود قیمت یک اختیار معامله بالا یا پایین برود؟

و آنجا با مفاهیمی مثل نوسان ضمنی، تتا، دلتا و سایر یونانی‌های آپشن آشنا خواهیم شد.

نکته آموزشی: اختیار معامله ابزاری اهرمی و پرریسک است. پیش از انجام معامله، مشخصات قرارداد و مقررات جاری بازار را بررسی کنید.